مكتب تبریز در عصر صفوی

تاریخ پر فراز و نشیب ایران همواره شاهد تحولات بسیاری بوده است كه هر یك تاثیر بسزایی در شئونات مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هنری ایران داشته است. بیگمان یكی از مقاطع تامل برانگیز وموثر در تاریخ این مرز و بوم را می توان به ظهور صفویان در ایران منسوب نمود.واقعه ای كه با پیروزی های بزرگ جوانی شانزده ساله  آغاز گردید و اولین حكومت ایرانی و شیعی را در ایران رسمیت بخشید.

  « زندگی شاه اسماعیل به دلیل اینكه همواره مملو از جنگ و مبارزه در جهت حفظ و حراست ایران بود ، چندان با هنر آمیخته نبود . اگرچه وی به هنر بی اعتنا نبود ، چنانكه گفته شده است در سال 920 ه.ق به هنگام نبرد ایران و عثمانی شاه از بیم جان بهزاد و شاه محمود نیشابوری خطاط ، فرمان داد ایشان را در غاری پنهان سازند.»[1].

 « پس از مرگ شاه اسماعیل در سال 930ه.ق طهماسب میرزا كه بزرگترین فرزند از میان چهار پسر او بود ، به جای وی در تبریز بر تخت نشست.»[2].

 با وجودی كه این پادشاه در ده سالگی به حكومت رسید و در  دوران سلطنت نیز بی تاثیر از نبردهای مختلف نبود، اما به دلیل درایت فراوان، دوران طولانی حكومت شاه طهماسب ( 930-984 ه./ 1514-1576 م.) با افزایش اقتدار نیروهای قزلباش همراه بود و اختیار دو جانبه حكومت سیاسی و مذهبی بر مردم در زمان صفویان ، برای آنان شرایطی را فراهم آورد كه تا آن زمان برای هیچ یك از حاكمان اسلامی فراهم نیامده بود. در سایه چنین فضایی یكی از درخشان ترین دوران هنری ایران نیز رقم خورد.

« شاه طهماسب را  شاهزادهای هنر دوست و با فرهنگ نامیده اند و حتی گفته شده است تحت تعالیم هنری سلطان محمد قرار داشته است.»[3]. به همین سبب در بخشی از دوران سلطنتش، با حمایت از هنر و هنرمندان، سبب رونق هنرها از جمله نگارگری در ایران گردید.

« نگارگری اسلامی ایران در اوان عصر صفوی را می توان برآیندی باشكوه از سبكهای مختلف شرقی و غربی دانست و بیگمان زمینه و ریشه های شكل گیری مكتب تبریز عهد صفوی را باید در مكاتب قدیم تر جستجو نمود ، ولی در زمان شاه اسماعیل این مكتب صورت رسمی به خود گرفت، زیرا او بود كه پس از شكست در جنگ چالدران، به تاسیس كارگاه و كتابخانه ای در تبریز  همت گمارد و به  پردازش و تدوین كتب خطی مصور به دست هنرمندان اهتمام ورزید.»[4].

در تداوم سیر تاریخ نگارگری ایران به دلیل وجود وحدت و یكپارچگی بخش های مختلف سرزمین ایران در زمان شاه اسماعیل( 906-930 ه./1510-1524 م.) ، امكان تلفیق جریان ها و سبك های پیشین نگارگری فراهم آمد. همین عامل سبب به بار نشستن تمامی تجربیات قدیم در عهد شاه طهماسب صفوی به حد اعلای كمال گردید.

«سبك غنی و متخیلانه دربار تركمانان در تبریز، سبك آكادمیك و ناتورالیستی نابغه نقاشی، بهزاد در هرات، سبك بسیار متوسط تجاری ولی موثر تركمانان در شیراز و سبك نگاره های كم شناخته شده سمرقند در آن سوی سیحون»[5]جوهره تشكیل مكتب تبریز در عهد صفوی هستند.

شاید بتوان یكی از عوامل مهم در به بار نشستن مكتب تبریز را جابجایی هنرمندان، به دلیل فتوحات شاه اسماعیل دانست.زیرا این عامل سبب انتقال و ادغام سنت های هنری گردید.حمایت شاه اسماعیل از هنرمندان كارگاه یعقوب بیگ آق قویونلو و هنرمندان محلی شهر تبریز از یك سو و مهاجرت استاد بهزاد همراه با جمعی از هنرمندان هرات به شهر تبریز از دیگر سو، شیوه نوین و كمال یافته مكتب تبریز را در تاریخ نگارگری رقم زد.

در حقیقت این شیوه نوین در هنر نقاشی، در پی تركیب سنن گوناگون نگارگری پدید آمده است كه هم در شیوه های نگارگری هنرمندان محلی تبریز ریشه دوانیده بود و هم در تلفیق با دستاوردهای بهزاد همراه با كوشش های این هنرمند در تربیت و پرورش نقاشان محلی تبریز كه صادق بیك افشار آنان را «وارثان كلك بهزاد» می نامد، شكل گرفت. بدین سان آمیزه ای پر شكوه از قانون مندی و نظم و تعادل به همراه تلالو هیجان انگیز شكل و رنگ و حركت به نام مكتب تبریز پدید آمد.